Plan yapmak, hazırlıklı olmak ve sorumluluk almak günlük yaşamı kolaylaştırır. Ancak plan dışına çıkmak yoğun gerginlik yaratıyor, küçük ayrıntılar tekrar tekrar kontrol ediliyor veya başkalarının davranışlarını yönetme ihtiyacı ilişkileri yoruyorsa kontrol artık destekleyici olmaktan uzaklaşmış olabilir.
“Her şeyi kontrol etmek istiyorum” cümlesinin altında çoğu zaman kusursuzluk arzusundan önce güvenlik ve öngörülebilirlik ihtiyacı bulunur. Kişi kötü bir sonuçla karşılaşmamak, hata yapmamak veya eleştirilmemek için kontrolü artırabilir.
Kontrol ihtiyacı neden güçlenir?
Kontrol davranışının tek bir nedeni yoktur. Belirsizliğe karşı hassasiyet, geçmişte yaşanan ani değişimler, yüksek sorumluluk duygusu veya hata yapmaya ilişkin katı düşünceler bu ihtiyacı etkileyebilir.
Bazen kişi şu varsayımlarla hareket eder:
- “Her ayrıntıyı düşünmezsem kötü bir şey olur.”
- “Başkalarına bırakırsam sonuç kesinlikle bozulur.”
- “Hata yaparsam yetersiz olduğum anlaşılır.”
- “Rahatlarsam kontrolü tamamen kaybederim.”
Bu düşünceler çoğu zaman kesin gerçekler gibi hissedilir. Görüşmelerde amaç onları zorla susturmak değil, hangi koşullarda güçlendiklerini ve davranışları nasıl etkilediklerini anlamaktır.
Kısa süreli rahatlama döngüsü
Belirsizlik kaygı yarattığında kişi tekrar kontrol eder, ayrıntılı plan yapar veya başkasından güvence ister. Bu davranış kısa süreli rahatlama sağlar. Rahatlama, zihne “kontrol etmeseydim tehlike olacaktı” mesajı verebilir ve bir sonraki belirsizlikte kontrol ihtiyacı daha hızlı devreye girebilir.
Döngü kabaca şu şekilde ilerler:
- Belirsiz bir durum ortaya çıkar.
- Olumsuz olasılıklar zihinde büyür.
- Kontrol etme veya güvence arama davranışı gelir.
- Kısa süreli rahatlama yaşanır.
- Belirsizliğe dayanma fırsatı azalır.
Bu döngüyü fark etmek, kişiyi suçlamak için değil, davranışın neden bu kadar ikna edici hale geldiğini anlamak için önemlidir.
Kontrol alanını ayırmak
Bir durumda tamamen kontrol edilebilen, etkilenebilen ve kontrol dışında kalan parçaları ayırmak zihinsel yükü azaltabilir.
Örneğin bir iş görüşmesinde hazırlanma süresi, zamanında gitmek ve sorulara nasıl yanıt verileceği kişinin etki alanındadır. Görüşmecinin ruh hali, diğer adaylar ve nihai karar ise tam kontrol alanında değildir. Kontrol dışındaki bölüm için daha fazla düşünmek her zaman daha iyi bir sonuç üretmez.
Bu ayrım, “hiçbir şey yapmayacağım” demek değildir. Enerjiyi gerçekten etkilenebilen alana yönlendirmeyi amaçlar.
Küçük esneklik denemeleri
Kontrolü bir anda bırakmaya çalışmak kaygıyı gereksiz biçimde yükseltebilir. Daha küçük ve gözlenebilir adımlar seçilebilir:
- Düşük riskli bir işi başka birine bırakmak
- Bir mesajı göndermeden önce yalnızca bir kez kontrol etmek
- Günlük planda küçük bir boş zaman bırakmak
- Geciken bir yanıta hemen ikinci mesajı göndermeden kısa süre beklemek
- Plan değiştiğinde önce bedensel gerginliği fark etmek
Bu öneriler herkes için uygun değildir ve bir performans görevi gibi uygulanmamalıdır. Önemli olan, kontrol davranışının neyi önlemeye çalıştığını merak etmek ve kişinin koşullarına uygun bir adım seçmektir.
İlişkilerde kontrol ihtiyacını konuşmak
Kontrol ihtiyacı yakın ilişkilerde sık arama, konum isteme, kararları tek başına verme veya diğer kişinin davranışlarını düzeltmeye çalışma biçiminde görünebilir. “Sen sorumsuzsun” demek yerine kendi duygu ve ihtiyacını ifade etmek daha açık bir başlangıç sunar:
“Plan değiştiğinde kaygım yükseliyor. Bana önceden haber vermen, belirsizliği daha iyi yönetmeme yardımcı olur.”
Bu ifade karşı tarafı yönetme hakkı vermez; iki kişinin sınır ve ihtiyaçlarını konuşabilmesi için alan açar.
Ne zaman destek düşünülebilir?
Kontrol davranışları günlük yaşamın büyük bölümünü kaplıyor, iş veya ilişkilerde belirgin sorunlara yol açıyor ya da kişi kontrol edemediği durumlarda yoğun kaygı yaşıyorsa profesyonel değerlendirme düşünülebilir. Bireysel görüşmelerde kontrol ihtiyacı, belirsizlikle ilişki, düşünce örüntüleri ve kişinin yaşam koşulları birlikte ele alınır.
Van İpekyolu’ndaki ofiste yüz yüze bireysel görüşme; uygun başvurularda online görüşme planlanabilir. Edremit ve Tuşba’dan başvuran kişiler konum ve görüşme seçenekleri hakkında kısa bilgi alabilir.
İlgili sayfalar
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı, kişisel öneri veya belirli bir sonuç vaadi değildir.
